Huisartszaken - Gynaecologie - Overgangsklachten en (peri)menopauze
status●
QR link

Gynaecologie - Overgangsklachten en (peri)menopauze Ziektebeelden

Overgangsklachten / opvliegers / fysiologie

  • Pre-menopauze
    • eitjes hoogst intra-uterien, begint al af te nemen vóór geboorte; staat los van ovulatie
  • De overgang
    • Peri-menopauze
      • Klachten kunnen al beginnen als cyclus nog regelmatig is
    • Menopauze
      • follikeldepletie
      • oestrogeen en progesteron daalt
      • negatieve terugkoppeling stopt
      • FSH en LH stijgt
        • er wordt nog wel androsteendion aangemaakt, door bijnier omgezet in oestron → oestradiol (adipeuze vrouwen maken nog langer oestrogenen aan)
      • → verschilt per persoon bij welke waarden cyclus verandert. Anderszijds zijn er vrouwen die al lang voordat cyclus verandert, in peri-menopauze (deel overgang) komen
    • Lichamelijke veranderingen
      • Typische klachten: menstruatieklachten, opvliegers/nachtzweten, vaginale klachten (duidelijk overgang)
      • Rest atypisch (kán ook door andere oorzaak, maar soms enige klacht die vrouwen ervaren bij overgang)
        • Progesteronafname[1]
          • Midden in de nacht wakker worden, "aan staan"
          • Stemming, brainfog, prikkelbaarheid, angstklachten
          • Bindweefsel
        • Oestrogeen
          • Voortplanting
          • Thermostaat
          • Hart en vaten, botopbouw, spieren en gewrichten, slijmvliezen
        • Testosteron (zakt pas later)
          • Stemming
          • Libido
            • Ten aanzien van libido kunnen hormonen een beperkte rol spelen. Het geven van femoston 1/5 is uit te proberen en in de VS wordt wel laag gedoseerd testosteron voorgeschreven zonder veel evidence dat dat veel effect geeft. Voor libido is zoals ik dat zie een consult sexuoloog in de eerste lijn het meest kansrijk. Femoston voorkomt of verbetert ook osteoporose en cardiovasculaire issues bij een hypo-oestrogene situatie.[2]
          • Huid, bot, spieren, gewrichten
      • Hartkloppingen, pijn op de borst; "vrouwenhart"
        Management of ANOCA/INOCA[3]
        • INOCA: ischemia with no obstructive coronary artery
          • Relatief vaak bij vrouwen, kan ook bij mannen
          • Verzamelnaam voor coronaire vaatdysfunctie: coronairspasme, spasme kleinere vaten, onvoldoende vaatverwijding van de kleine vaten en/of verhoogde weerstand van de kleine vaten
          • ANOCA (Angina with Non-Obstructive Coronary Arteries)
          • MINOCA (Myocardial Infarction with Non-Obstructive Coronary Arteries)
        • Diagnose
          • In principe coronaire functietest/hartkatheterisatie (CFT). Echter invasaief.
          • Aangezien niet zonder risico, alleen uitvoeren bij duidelijk belang harde diagnose. Bij verdenking op INOCA kan eerst gestart worden met medicijnen. Als hiermee duidelijke klachtenreductie, testen niet per se nodig.[4]
        • Behandeling[5]
          • Leefstijloptimalisatie, cardiovasculaire risicofactoren controleren en medicamenteuze therapie
          • Statine, antihypertensiva and antidiabetesmedicatie, gewichtsverlies, stoppen met roken[6]
          • ACE-remmers, ARBs, calciumblokkers en statines hebben beschermend effect op endotheel en rol in preventie epicardiale spasme
  • Post-menopauze
Vraag en antwoord
  • Veelgestelde vragen, ideeën en inzichten H3-netwerk link
  • ET, dus alleen oestrogeen bij vrouwen zonder baarmoeder, voordelen heeft. Dat wisten we al. 
    E+P, dus gecombineerde hormoontherapie, geeft wel verhoogde risico's, afhankelijk van type progestageen, en er is voorkeur voor lage doseringen, ook dat is al bekend.
    Dit is ook in NL de huidige werkwijze.
    En vaginaal oestrogeen is veel zwakker dan oraal of transdermaal, echt een ander verhaal.
    Er is dus een verschil in type/vorm hormoontherapie, je kan niet alles op één hoop/ één conclusie gooien.
    (Door)gebruik van hormoontherapie in een lage dosering boven de 60 of 65 jaar (wat we in NL ook doen) is wat anders dan starten van hormoontherapie boven die leeftijd. Dat laatste heeft wel degelijk risico's. [7]
  • Incidenties bijwerkingen HST link
Anamnese
  • Vragenlijst bijv na 1e consult laten invullen. Evt later, na suppletie nog eens laten invullen link
Behandelmogelijkheden[8] 
  • Leefstijl = ontzettend belangrijk. BRAVO
    • Bewegen: krachtsport
    • Roken: stop
    • Alcohol: stop → vaak al geminderd ivm duidelijk effect op klachten. Daarnaast tragere afbraak door lever
    • Voeding
      • Vermijd koffie/theïne, gember en scherpe kruiden
      • Vermijd hoog-calorische intake, snelle suikers en koolhydraten
      • Eet drie keer per dag vers en onbewerkt. Je mag nog prima wat lekkers eten; cappucino met koekje, maar direct na eten en niet later op de avond
    • Ontspanning: daarnaast herstel slaapritme. 41-64 jaar aanbevolen 7-9 uur slaap per nacht
  •  Niet-hormonaal:
    • Vasomotore klachten - tegen opvliegers en nachtzweten
      • Clonidine 0.05-0.075 mg 2dd 
        • Stabiliserend effect op stimuli vaatvernauwing- en verwijding[9]
      • Cognitieve gedragstherapie
      • Fezolinetant
        • Sinds april 2024 geregistreerd: fezolinetant (Veoza), neurokinine-3(NK3)-receptorantagonist[10][11][12]
          • Contra-indicatie: gelijktijdig ethinylestradiol
        • 2x minder vasomotorische klachten, cave bijwerkingen[13][14]
          • Fezolinetant 30mg of 45mg 1dd
        • Ca €70/mnd
        • Bijwerkingen: diarree (3,2%), slaapproblemen (3,0%)
          • Jan 2025: ernstige leverfunctiestoornissen[15]
          • ALAT, ASAT en totaal bilirubine van tevoren, daarna maandelijks gedurende eerste 3 maanden behandeling. Stop bij verhoogde waardes.[16]
        • Elbers, NTvG 2024[17][18]
        • Alternatief: elinzanetant[19]
      • Gabapentine 300-900 mg 1dd
        • Veel bijwerkingen in eerste 2 weken, na 4 weken geen verschil met placebo
        • Onderzoek van lagere kwaliteit: afname opvliegers 24%[20]
    • Mentale klachten en flushes
      • (Es)citalopram druppels (laag gedoseerd antidepressivum, 1xdd 1 druppel gedurende een week, nadien per week een druppel per dag erbij tot 3-4 druppels per dag)
        • (niet bewezen: Monnikspeper)
    • Slapen: Mirtazapine 3.75 mgr (laag gedoseerd antidepressivum)
    • Niet bewezen: Rode klaver - let op voor contra-indicatie oestrogenen, Acupunctuur
  • Hormoonsuppletie (HST):
    • Counselling voor- en nadelen; afwegen ernst van klachten tegen bijwerkingen
      • Borstkanker: geen verhoogde kans bij monotherapie oestrogeen, licht verhoogde kans bij progestageen (nog minder bij uterogestan of mirena). 
        • Kans borstkanker
          • Na 3 jaar gebruik 2 per 1000 extra, na 5 jaar 4 op de 1000. Bij langduriger gebruik neemt deze extra kans belangrijk toe, daarom wordt hormoontherapie > 5 jaar ontraden (oa NICE-richtlijn, hoewel hier tegenwoordig veel andere meningen over bestaan).
          • Hormoontherapie >65 jaar[21]
            • Oestrogeen-monotherapie na 65 jr → verlaagde totale mortaliteit (~19%)
            • Verlaagd risico op borst-, long-, colorectaal carcinoom, HVZ, AF, VTE
            • Oestrogeen + progestageen → meer borstkanker, maar minder endometrium- en ovariumcarcinoom, ischemische HVZ, hartfalen, VTE
            • Transdermaal/vaginaal en lage dosis gunstiger dan oraal of hoge dosis
            • Conclusie: Voortzetten na 65 jr kan zinvol zijn bij goede indicatie, mits lage dosis en juiste toedieningsweg
            • Bespreek jaarlijks risico/baten; borstkankerrisico blijft belangrijkste beperking
          • Afhankelijk van duur behandeling en neemt af als behandeling stopt
          • Vrouwen die nooit hormonen hebben gebruikt: 76 van de 1000 krijgen mammacarcinoom
          • Vrouwen die langer dan 5 jaar hormonen hebben gebruikt: 80 van de 1000 krijgen mammacarcinoom
        • Vergelijking alcohol
          • Bij één glas alcohol per dag, kans borstkanker 4% verhoogd[22], met elk glas extra ca 10% extra; 4 glazen per dag geeft 40% kans op borstkanker.[23][24]
      • Myoom / myomatose
        • Internationale literatuur en EMAS: myomen geen absolute contra-indicatie voor HST. Wel zijn myomen oestrogeen-/progesteronresponsief en kunnen ze onder HST, met name in de eerste 2 jaar, groeien. De gegevens zijn echter inconsistent en veel onderzoeken zijn klein en oud. EMAS adviseert daarom bij HST en myomen klinische follow-up en zo nodig echografische controle[25]
      •  Endometriumcarcinoom
        • Gebruik van natuurlijk progesteron of dydrogesteron korter dan 5 jaar geeft geen verhoogd risico op endometriumcarcinoom. Zorg voor adequate progestageen dosering en duur (zie Behandelingsschema).
        • Progesteron monotherapie ook een optie[26]
      • Ovariumcarcinoom
        • enig extra risico.
        • Progesteron monotherapie ook een optie[27]
      • Hart- en vaatziekten
        • Combi oestrogeen (conjugated equine estrogens/CEE) + medroxyprogesteron of placebo[28]
          • Geen reductie van myocardinfarct of sterfte
          • Wel ↑ trombo-embolierisico en galblaasproblemen.
          • Lipidenspectrum verbeterde, maar zonder klinisch voordeel.
          • Conclusie: niet starten met doel reductie risico HVZ, maar: als vrouwen dit al gebruiken bij nieuw coronairlijden, is doorgaan een goede optie.
        • Progesteron monotherapie ook een optie[29]
      • Reactievermogen: bij utrogestan wordt mild verminderd reactievermogen vermeld (gele sticker)[30]
        • Utrogestan iets sedatief
        • Natuurlijk progesteron (P4, =gemicroniseerd progresteron). Gemetaboliseerd (via pregnenolone (P5)) tot neurosteroid allopregnanolon (via first-pass metabolisme; rectaal/vaginaal innemen vermindert dit 
          • Allopregnanolon (tetrahydroprogesteron, THP) werkt GABA-A-modulerend (net als alcohol en benzo's daardoor enige anxiolytische en sedatieve (bij)werking[31] Ook rol in nociceptieve pijn[32] In VS op de markt als Brexanolone voor post-partumdepressie.
          • Tevens deels metabolisatie tot androgenen en mineralocorticoïden[33]
        • Dydrogesteron (in Duphaston/Femoston) is synthetisch progesteron en wordt niet omgezet in allopregnalolon
        • Tibolon (Livial): steroïd met oestrogene, progestagene en androgene activiteit
          • Na orale toediening omzetting in twee metabolieten (3α-OH- en 3β-OH-tibolon) met oestrogene activiteit en een metaboliet met progestagene en androgene activiteit
    • VTE: risico groter bij orale HST, risico niet verhoogd bij transdermale oestrogenen
    • CVR: nauwelijks tot niet verhoogd bij start < 60 jaar. Geen contra-indicatie als deze adequaat behandeld zijn
      • Estrogen replacement therapy did not significantly change the risk of first hospitalized heart failure and admission to the hospital for heart failure in postmenopausal women.[34]
    • Vrouwen met ~10 opvliegers/dag na 3 maanden oestrogeentherapie nog 2 opvliegers/dag. Ook intensiteit minder.[35]
      • Veneuze trombo-embolieën: bij 3 jaar gebruik 2 per 1000.
      • Endometriumcarcinoom, coronaire hartziekten en beroerte niet duidelijk verhoogd.
  • Hoofdpijn
    • Hoofdpijn en migraineklachten versterken vaak in de overgang 
    • Onderscheid migraine met en zonder aura
  • Stemmingsstoornissen
    • Als iemand nooit klachten heeft gehad die lijken op depressie, angststoornis, burn-out etc, en schildklierstoornissen zijn uitgesluiten, overweeg proefbehandeling HST 3 maanden[36]
Meest effectieve behandeling
    • Zie ook Praktische handleiding HST link onderaan pagina
    • Thuisarts informatiepagina link
    • Tensie, TSH en CVRM vooraf
      • Voordelen voor vrouwen met klachten jonger dan 60 jaar en/of binnen 10 jaar na menoauze wegen zwaarder dan mogelijke risico's
        • Advies niet langer dan 5 jaar behandelen (NICE), bespreken risico's nadien
          • motiveren afbouwen (bijv pleister kwart eraf knippen, femoston na laagste dosering in 1x stoppen)
      • Voorkeur voor transdermale behandeling (bio-identiek, selectiever)
        • Hormonale anticonceptie veel hoger gedoseerd, maar ook veel minder selectief dan transdermale preparaten
      • Bij geen uterus: monotherapie oestrogeen
    • Indien behandelindicatie testosteron
      • Lab
        • SHBG: Ref.waarde postmenopauzaal: 26 - 120 nmol/l
        • Testosteron: 0.1 - 1.8
        • Testosteron Vrij (berekend): 1.0 - 27 (Optimalisatie referentiewaarden; Referentiewaarden tot april 2026)
      • Testavan 1 pompdosering verdeeld over 7 dagen transdermaal
      • Tostran: om de dag 1 pompje
    • Indien er een cyclus is
      • Combinatie oestrogeen + progestageen
        • Voorkeur natuurlijk estradiol (transdermaal) en progesteron of dydrogesteron
          • Progestine = synthetisch progestageen zoals dydrogesteron
        • OAC → voorkeur Zoely
        • Systen 50 pleisters met cyclisch, 2x week CD 14-26
          • voordeel pleister is heel constant, nadeel zichtbaarheid, irritatie, loslaten (vooral Sandoz, Systen heeft probleem niet)
            • Pleister kan geknipt worden voor dosisaanpassing
          • met progestageen
            • Mirena (3-5 jaar werkzaam voor perimenopauzale klachten; evt verwisselen!)
            • Utrogestan 1dd (bioindentiek progestageen, geen tromboserisico)
        • Femoston 1/10 (estradiol/​dydrogesteron)
        • Estradiol gel (oestrogel/oestrodose)
          • 1-2 pompdoseringen per dag, flacon à 80 g (=2 maanden)
          • 1,25 g gel per pompdosering, daarin 0,75 mg estradiol. 64 pompdosering in 1 flacon.
          • Intacte huid boven/onderarm of binnenkant dij (goed uitwrijven). Zn na 6 weken de dosis aanpassen, afhankelijk van klinische symptomen.
    • Geen cyclus
      • Eerste keuze systen 50 pleister met utrogestan 1xdd 100 mgr of Mirena (eerste 3 jaar geregistreerd als afdoende progesteron om endometrium dun te houden bij gebruik systen pleister).
        • Transdermale toediening heeft lagere kans op trombo embolische processen dan HRT in pilvorm.
      • In tablet femoston 0.5/2.5, 1/5, livial.
      • Indien > 60 jaar, > 10 jaar na laatste menstruatie en/of > 5 jaar gebruik van hormonen geeft het verhoogde kans op borstkanker. Normaal risico is 76/1000 vrouwen en dat wordt dan 80/1000 vrouwen. Afbouwen kan plaatsvinden in de loop van de tijd door de pleister door te knippen en de utrogestan 1xdd 100 mgr te blijven gebruiken. Advies is iedere 2 jaar na 50e jaar deel te nemen aan BVO naar borstkanker.
    • Lenzetto spray transdermaal (relatief laag gedoseerd)
  • Combinatietherapie oestrogeen en progestageen tot 51 jaar (combi alleen indien uterus aanwezig)
    • Langdurig gebruik van HST geen indicatie voor andere controles dan BVO, tenzij onregelmatig bloedverlies.
  • Progesteron monotherapie ook een optie[37]
    • Kan voor sommige vrouwen een goed alternatief zijn voor combinatietherapie
      • Met bij contra-indicaties voor oestrogenen te overwegen
      • DVT, ischemische hartziekten, endometriose, leveraandoeningen, low-grade endometrial stromal sarcoom, sommige ovariumcarcinomen
    • Effecten
      • Progesteron kan opvliegers en nachtzweten verminderen
      • De invloed op stemming lijkt over het algemeen neutraal
      • Synthetische progestagenen zoals medroxyprogesteron acetaat, megestrol acetaat en norethindron acetaat kunnen bijdragen aan preservatie botdichtheid
    • Contra-indicaties: onverklaard vaginaal bloedverlies, meeste vormen van mammacarcinoom, voorzichtigheid bij meningioom
    • Belangrijk: combinatietherapie met oestrogeen blijft voor de meeste vrouwen de meest effectieve hormonale behandeling van overgangsklachten. 
https://www.vrouwenindeovergang.nl/wanneer-ben-je-in-de-overgang/
gewijzigd 11-9-2026
Referenties