Oedeem - lipoedeem, lymfoedeem Ziektebeelden

Chronisch oedeem: vocht in de weefsels >3 maanden, ongeacht de oorzaak

Differentiaaldiagnose

• Chronische veneuze insufficiëntie → zie Claudicatio intermittens / veneuze insufficiëntie
• Pitting oedeem, systemisch
  • Decompensatio cordis, leverfunctiestoornis, renaal of enteraal eiwitverlies, verlaagde eiwitintake
  • Medicatie: dihydropyridine-Ca-antagonisten, NSAID's, corticosteroïden, pregabaline/gabapentine
• Lymfoedeem
• Lipoedeem
• Myxoedeem
  • Niet-wegdrukbaar bij hypothyreoïdie; pretibiaal bij M. Graves
• Acuut, dus niet chronisch: angio-oedeem → zie Allergie / Mastocytose / Angio-oedeem

Lipoedeem^[1][2]

Definitie / achtergrond

• Pijnlijke, disproportionele, symmetrische vetverdeling aan de extremiteiten; vrijwel alleen vrouwen
• Disproportie zonder klachten = lipohypertrofie, géén lipoedeem
• Beloop chronisch, meestal progressief
  • Morfologische stadia 1-3 zeggen weinig over de ernst van de klachten
• Vaak niet herkend; kan samengaan met obesitas en lymfoedeem (lipo-lymfoedeem)
• Historisch: type Allen-Hines, type rusticanus Moncorps

Anamnese

• Zwaar, gespannen, moe gevoel in de benen
• Snel blauwe plekken, drukpijn
• Kan toenemen tot intense pijn en beperkte mobiliteit
• Vaak psychische belasting

Lichamelijk onderzoek

• Benen > armen; vaak mild oedeem
• Distale begrenzing bij enkels/polsen ("vetkraag")
• Voeten en handen vrij → Stemmer negatief (onderscheid met lymfoedeem)

Behandeling

• Conservatief: oefentherapie, compressie, gewichtscontrole en psychosociale begeleiding
• Liposuctie^[3]
  •  Lijkt betere resultaten te geven, maar kwaliteit bewijs beperkt^[4]
• GLP-1 agonisten
  • Matige bewijskracht: Italiaanse case series 5 patienten met exenatide vond enig effect^[5]
    • Cave: zelfrapportage, selectiebias, geen RCT; meeste gebruikers voor gewichtsverlies → hypothese-genererend, geen indicatie
  • Survey (n=2719): gebruikers (meest tirzepatide) rapporteren minder pijn/zwelling en betere PROMIS-10 (+ca. 5 punten)^[8]

Lymfoedeem

Definitie / achtergrond^[6][7]

• Geen diagnose maar symptoom van onderliggend lijden
• Primair
  • Zeldzaam; congenitaal (hypo-/aplasie lymfevaten)
  • O.a. Nonne-Milroy, Meige, Turner, Noonan, lymfoedema praecox
• Secundair
  • Veel vaker; in NL meestal na oncologische behandeling (klierdissectie, radiotherapie)
  • Verder: postoperatief, trauma, postinfectieus (lymfangitis, erysipelas/flegmone)
  • Elefantiasis: tropica (W. bancrofti, B. malayi), chromomycetica (chromoblastomycose), nostras (niet-tropisch secundair)
• Beïnvloedbare risicofactoren: overgewicht en gebrek aan mobiliteit
• Onbehandeld: ↑ risico erysipelas, functieverlies, progressie

Anamnese

• Passagère zwelling, stuwend/zwaar gevoel, pijn, tintelingen, functiebeperking
• Oncologische voorgeschiedenis, operaties, erysipelas, reizen tropen
• Familie (primair)

Lichamelijk onderzoek

• Uni- of bilaterale zwelling armen/benen
• Vroeg: pitting oedeem
• Laat: vervetting en fibrosering suprafasciaal → niet-wegdrukbaar; blokvormige tenen
• Teken van Stemmer^[8]
  • Positief: geen huidplooi te pakken op de voetrug ter hoogte van de basisfalanx van dig 2-3
  • Negatief sluit lymfoedeem níet uit
    • Vroeg secundair lymfoedeem begint vaak proximaal (descenderend) → Stemmer nog negatief
    • Niet bruikbaar voor vroegdiagnostiek aan arm, genitaal of hoofd-hals

Beleid^[10][11]

• Multidisciplinair: fysiotherapeut/oedeemtherapeut, thuiszorg, bandagist
• Twee fasen: ontstuwing → onderhoud
• Compressietherapie
  • Zwachtels, therapeutische elastische kous (TEK), intermitterende pneumatische compressie
  • TEK pas aanmeten na omvangreductie
• Erysipelaspreventie
  • Compressie: recidief 15% vs 40% (HR 0,23)^[12]; effect blijft behouden bij langere follow-up^[13]
• Huidverzorging (crème/zalf)
• Oefentherapie, evt. weefselmobilisatie
• Leefstijl en zelfmanagement: BMI omlaag, dagelijkse activiteit omhoog, huidzorg
• Manuele lymfedrainage
  • Alleen kortdurend in initiële fase bij verhoogde afterload, bv. hoofd-halslymfoedeem

Verwijzen

• Primair lymfoedeem → expertisecentrum voor diagnostiek en behandeling^[14]
• Chirurgie; alleen na falen conservatieve behandeling én beperkingen in het dagelijks leven^[15]
  • LVA (lymfoveneuze anastomose): secundair lymfoedeem ISL-stadium 2A met geschikte lymfebanen op ICG-lymfografie
  • VLNT (vascularized lymph node transfer): ISL-stadium 2B en/of na complete klierdissectie
  • Reductiechirurgie bij vergevorderde vervetting

Praktisch

• Expertisecentrum lymfoedeem: o.a. UMCG
• LVA (lymfe-veneuze anastomose)
  • LUMC (plastische chirurgie) vanaf maart 2027^[16]
  • Nieuwe therapie lymfeoedeem